Hoşgeldiniz  

AYDINLANMA ÇAĞI VE TÜRKİYE

Hasan Güleryüz | 26 Mayıs 2021 | Köşe Yazıları, Tüm Manşetler


Hasan Güleryüz
guleryuz.hasan@gmail.com

Aydınlanma Çağı olarak adlandırılan tarihsel dönem aydınlanma felsefesinin 18. yüzyılda bilimin, felsefenin gelişmesiyle oluşan akıl ve bilim çağına geçişin adlandırılmasıdır. Batı toplumunda 17. ve 18. yüzyıllarda gelişen, akılcı düşünceyi eski, geleneksel, değişmez kabul edilen varsayımlardan, ön yargılardan ve ideolojilerden özgürleştirmeyi ve yeni bilgiye yönelik kabulü geliştirmeyi amaçlayan düşünsel gelişimi kapsayan dönemi tanımlar.

Aydınlanma çağının ekonomik temelleri de vardır. Gelişen ticaret ve sanayi burjuvazisi, Krallıklara, derebeyliklere karşı güç kazanmışlardı. Deneye, gözleme dayalı bilgilerle Dini dogmaları da aşmışlardı. Din onları değil, onlar dini aydınlatıyordu. Aydınlanma çağının alt yapısı ta 1400’lü yılarda başlayan Rönesans ve Reform hareketlerinden beslenmişti.

Avrupa ‘karanlık çağ’ döneminde dine aykırı olduğu düşüncesiyle bilimi ve düşünmeyi yasaklamıştı. Ancak o zamanlarda Yunanca’dan Arapça’ya yapılan çevirilerle bir medeniyet kurmuş olan Endülüs’e (İspanya) yapılan seferlerle oranın halkının müreffeh yaşamı karşısında hayranlık duymuşlardır. Arapça eserleri özellikle de İbn Rüşd, İbni Sina, Farabi ile Ege Filozoflarına ulaşmışlardı. Bu dönem düşünürlerinin eserleri Latince’ye çevirerek Aydınlanma Çağı’nın alt yapısını hazırlamıştır.

Aydınlanmanın ilk temsilcileri olarak genellikle René Descartes ve Gottfried Wilhelm Leibniz kabul edilir. Almanya’da Johann Gottfried Herder, Immanuel Kant, Christian Wolff; Fransa’da Denis Diderot, Claude Adrien Helvétius, Baron d’Holbach, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; Büyük Britanya’da David Hume, John Locke ve Thomas Paine Aydınlanma Çağı’nın en önemli temsilcileridir. Isaac Newton, Daniel Fahrenheit, Benjamin Franklin ve Alessandro Volta, Aydınlanma döneminin bilim insanlarından ve mucitlerdendir.

Toplumsal yapı düzenlenmesi din ya da Tanrı merkezli değil, akıl ve bilim sahibi insanlar, onların katmanları gerçekleştiriyordu. Büyük bir birikim ve güç elde etmişlerdi. Sekülerleşme ya da laikleşme, aydınlanma felsefesinin ve genel anlamda aydınlanmacılığın her tür gelişiminde temel olmuş olan bir yönelimdir.

Geniş ve genel anlamıyla aydınlanma, Orta Çağ’da hüküm süren dünya görüşüne karşı yeni bir dünya görüşünün ortaya çıkması ve temellendirilmesi olarak belirtilir. Bu yüzyıl yeni bir ideal ile tarih sahnesinde yer alır; bu ideale göre, aklın aydınlattığı kesin doğrulara ve bilginin ilerlemesine dayanan entelektüel bir kültür egemen olmalıdır ve bu kültür sonsuz bir şekilde ilerlemelidir.

İnsanlığın ilerleme ideali, insanın köleliğinden kurtularak sürekli mutluluk ve özgürlük yolunda gelişeceği düşüncesine dayandırılır. Aydınlanma Çağı, aklı, mantığı ve bilimi kurucu ilke olarak benimseyerek, tüm toplumsal yaşamın ve düşünüşün buna göre şekillendirilmesine dönmedir. Aydınlanma felsefesiyle yeni düşünsel sentezlere ulaşılarak insanlığa yeni özgürlük alanları açılmıştır.

Türkiye’de Osmanlı döneminden başlayan kısmı sorgulamalar, yukarıdan aşağıya doğru düzenlemeler yapışmıştı. Türkiye batı biçimli bir aydınlanma Çağını ne yazık ki yaşayamamıştır. Toplumsal, ekonomik dinamikleri, onun arkasındaki güçlü katmanlar olmadan bir eskiyi, geriyi ve engelleyici yapıyı tasfiye edemiyorsunuz. Nitekim Cumhuriyeti kurmamıza rağmen, toplumsal değişimi sağlayacak ekonomik, kültürel yapılar yeterli değildi. O nedenle de istenen başarı sağlanamadı. Günümüzde, burjuvazinin bir güç, dünyayla bağlantılı bir gücü olarak, sendikasız işçiye, özelleştirmeyle aldığı halkın malı karşısında sus pus durumdadır.

Türkiye’deki akıl ve bilim çağı insanları, aklın bilimin ışığında, Orta çağın düşünce yapılarını da aydınlatmak durumundadır. Cumhuriyete, akla ve bilime yapılan saldırı orta çağın düşünsel ve ekonomik katmanlarının saldırısıdır. Bu katmanlar, emperyal güçlerin koruma ve kollaması altındadır.

Hasan Ali Yücel’in Doğu ve Batı Klasiklerinin çevirisi önemli bir aydınlanma hamlesidir. Bu hamleler, sanayi, ekonomik ve düşünsel, yönetsel güçlerce desteklenmemiştir. Yücel, suçlanarak görevden alınmış ve mahkemelerde uğraştırılmıştır. Cumhuriyetin kurulduğu ilk yıllarda Terekkiperver Cumhuriyet Fırkası, Serbest Fırka’nın kitle gücü daha sonra Demokrat Partiye akmış, iktidar olmuştur. Devam eden Adalet Partisi, Anap ve AKP iktidarları bunların devamıdır. Kapitalist sisteme hizmet etmekle birlikte aydınlanmayı değil, orta çağ değerleri üzerine siyasalarını inşa etmişlerdir.

Kant, aydınlanmacılığı, “Aklı Kullanma Cesareti” olarak tanımlar.

Ve akıl konusunda şöyle der:

‘Aydınlanma, insanın kendi suçu ile düşmüş olduğu bir “ergin olmama” durumundan kurtulmasıdır. Bu ergin olamayış ise, insanın kendi aklını bir başkasının kılavuzluğuna başvurmaksızın kullanamayışıdır.’

İşte bu ergin olmayışa insan kendi suçu ile düşmüştür; bunun nedenini de aklın kendisinde değil, fakat aklını başkasının kılavuzluğu ve yardımı olmaksızın kullanmak kararlılığını ve yürekliliğini gösteremeyen insanda aramalıdır Sapere Aude! Aklını kendin kullanmak cesaretini göster! Sözü şimdi Aydınlanmanın parolası olmaktadır.

Immanuel Kant

Aydınlanma, bilimsel gelişmelerin ve hükümdarlara ve dine karşı şüpheciliğin büyüdüğü bir dönem iken, aynı zamanda köle ticaretinin geliştiği bir dönemdi. Milyonlarca insan köleleştirildi ve zorla Afrika’dan Batı Yarımküre’ye taşındı. Birçoğu köle gemilerdeki sıkışıklıktan dolayı yolculuktan sağ çıkamadı ve daha da fazlası Batı’da karşılaştıkları zorlu çalışma koşullarında öldü. Bir yandan zihinsel aydınlanma gerçekleşirken, kapitalizmin ihtiyaç duyduğu emek gücü de kölelerden sağlanıyordu.

* Bu çalışma Pulur Köy Enstitüsü ve Yavuz selim İlköğretmen Okulu çalışmasının Hasan Ali Yücel bölümü için hazırlanmıştır.

Kaynaklar

1. Türkçe Sözlük,

2. Büyük Ansiklopedik Sözlük,

3. Felsefe Ansiklopedisi.

4. Wikipedia.org/wiki/

5. Pulur Köy Enstitüsü ve Yavuz Selim İlköğretmen Okulu.

193 Kez Görüntülendi.
Etiketler:
Yorumunuz
Konu hakkındaki görüşleriniz nelerdir?

EN SON HABERLER

© 2017 Haber Marmara Gazetesi Tüm Hakları Saklıdır ~ İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Reklamı Gizle